Kislev w Warhammerze

Kislev w Warhammerze: historia, władza, armia i bogowie

Kislev to północne królestwo ludzi w świecie Warhammera, którego mieszkańcy bronią Starego Świata przed najazdami Chaosu. Rządzą nim carowie i caryce, a jego charakter ukształtowały rozległe stepy, surowe zimy oraz tradycje dwóch głównych ludów: Ungołów i Gospodarów. Stolicą państwa jest miasto Kislev; pozostałe najważniejsze ośrodki to handlowy Erengrad i Praag, bastion północnej granicy.

Dzieje carskiego królestwa obejmują około tysiąca lat. Znacznie starsza historia tych ziem zachowała się fragmentarycznie: w przekazach plemiennych, kronikach podróżników, ruinach i grobowcach. W opowieści o Kislevie równie ważne jak kolejne wojny są zależności między monarchią, lokalnymi wspólnotami, kultami bogów i kobietami władającymi magią zimy.

Położenie Kislevu i życie na granicy Chaosu

Kislev leży między Imperium a ziemiami północy, z których nadciągają słudzy Mrocznych Bogów. Na południu i południowym zachodzie sąsiaduje z Imperium, od zachodu ogranicza go Morze Szponów, a na wschodzie jego lasy dochodzą do Gór Krawędzi Świata. Północne obszary królestwa pozostają szczególnie narażone na najazdy i wpływ Pustkowi Chaosu.

Położenie wyjaśnia znaczenie Kislevu dla południowych państw. Zanim wielka armia północnych najeźdźców dotrze do żyźniejszych ziem Imperium, zwykle musi przebić się przez kislevicką obronę. Mieszkańcy królestwa cenią więc odwagę, obowiązkowość i wytrwałość, choć ich południowi sąsiedzi nieraz sprowadzają tę kulturę do obrazu barbarzyńców.

Stosunki z Imperium bywają napięte, ale wspólne zagrożenie podtrzymuje współpracę wojskową. Jej najważniejszym symbolem stało się zwycięstwo odniesione dzięki odsieczy Magnusa Pobożnego podczas Wielkiej Wojny z Chaosem. Kislevici i żołnierze imperialni przez stulecia walczyli razem, odpowiadając na wezwania zagrożonego sojusznika.

Wybrzeże, Kraj Trolli i wschodnie lasy

Osady nad Morzem Szponów utrzymują się między innymi z rybołówstwa i wielorybnictwa. Ich mieszkańcom zagrażają nordyccy najeźdźcy, przemierzający morze w poszukiwaniu łupów. Kislev nie dysponuje państwową flotą wojenną. Statki należą przede wszystkim do niezależnych książąt kupieckich z Erengradu, dlatego nadmorskie wspólnoty często muszą samodzielnie organizować obronę.

Na północnym zachodzie rozciąga się Kraj Trolli, zimna i jałowa tundra zamieszkana przez liczne odmiany tych stworzeń. Zmutowane wiatry napływające z północy dodatkowo utrudniają osadnictwo i uprawę ziemi. Próbowali tu żyć między innymi Ropsmeni, lecz po wojnach, które niemal unicestwiły ich lud, obszar pozostał nieujarzmiony. Nawet koczownicy północnego Kislevu niechętnie zgłaszają prawa do tej krainy.

Wschodnie lasy są z kolei schronieniem orków i goblinów, które przedostały się przez górskie przełęcze i założyły własne osady. Zielonoskórzy nękają kislevickie i krasnoludzkie miejscowości przy szlakach prowadzących w góry. Mimo zagrożenia właśnie tam rozwija się handel między ludźmi a krasnoludami, przynoszący korzyści obu stronom.

Stepy i trzy najważniejsze miasta

Większość Kislevu zajmują stepy: otwarte przestrzenie porośnięte odpornymi trawami, z nielicznymi osadami zwanymi stanicami. Powietrze jest suche, a opady rzadkie. Kiedy jednak nadchodzi ulewa, może gwałtownie podnieść poziom rzek i zatrzymać podróżnych.

Północne gleby nie sprzyjają rolnictwu. Ungolscy koczownicy przemieszczają się więc ze stadami, szukając kolejnych pastwisk. Większe możliwości uprawy występują na łagodniejszym i żyźniejszym południu.

Ogrom otwartej przestrzeni robi niepokojące wrażenie na przybyszach przywykłych do innego krajobrazu. Krasnoludzki kupiec Demzad Urgrimson z Karaz-a-Karak opisywał brak gór i kamiennego schronienia jako doświadczenie głęboko obce jego naturze.

  • Kislev jest stolicą i siedzibą carskiego dworu. Tutaj skupiają się najważniejsze instytucje monarchii.
  • Erengrad wyrósł z ungolskiego Norvardu. Jego znaczenie opiera się na handlu oraz statkach należących do miejscowych książąt kupieckich.
  • Praag, nazywane Bastionem Północy, osłania królestwo przed najazdami. Jego los podczas Wielkiej Wojny z Chaosem stał się ostrzeżeniem przed potęgą Mrocznych Bogów.

Pory roku jako przeszkoda dla podróży i wojny

Kislev kojarzy się z mrozem, lecz jego klimat nie jest jednolity. Długie, ciemne zimy przeplatają się z latami, które mogą być ciepłe. W wyjątkowo gorących sezonach wysuszone trawy zapalają się, a pożary stepów rozprzestrzeniają się tak szybko, że zaskoczeni podróżni nie zawsze potrafią przed nimi uciec.

Zima pozostaje najgroźniejszą porą roku. Śnieg zasłania szlaki, a człowiek pozbawiony schronienia na otwartym stepie może zginąć od zimna. Na dalekiej północy pokrywa śnieżna utrzymuje się niekiedy przez cały rok, a temperatura nie przekracza zera. Kislevici używają określenia Raspotitsa, oznaczającego bezdroża, dla warunków, w których krajobraz przestaje oferować bezpieczną drogę.

Wiosną śnieg miesza się z deszczem, a rozmarzająca ziemia zamienia szlaki w błoto. Koczownicy ruszają na nowe pastwiska, kupcy wysyłają karawany, a rabusie szukają ofiar. Wozy grzęznące na trasie bywają porzucane, ponieważ dłuższy postój zwiększa ryzyko napadu.

Jesień służy przygotowaniom do przetrwania: gromadzeniu drewna, zbiorów i zapasów mięsa z ubijanych zwierząt. Towarzyszy temu zwyczajowe narzekanie starszych mieszkańców, którzy przepowiadają wyjątkowo ciężką zimę, a zarazem zapewniają, że za ich młodości bywało jeszcze gorzej. Kupiec Sebastian Wurtz z Nuln ujmuje południowe uprzedzenia wobec tej krainy w narzekaniach na klimat, kvas i nieustanne zagrożenie ze strony koczowników oraz maruderów.

Ungołowie, Gospodarowie i kultura stepu

Kislev nie jest społeczeństwem o jednolitym pochodzeniu. Ungołowie zamieszkiwali jego ziemie przed powstaniem carskiej monarchii, natomiast Gospodarowie przybyli później ze wschodnich stepów i podbili kraj. Z tego podboju wywodzą się dynastia władców oraz znaczna część szlachty.

Dawni Ropsmeni również należeli do ludów tych ziem, lecz kolejne wojny doprowadziły do ich rozproszenia i wchłonięcia przez silniejszych sąsiadów. Dziedzictwo wcześniejszych mieszkańców przetrwało w opowieściach, obyczajach i śladach osadnictwa.

Koń jako podstawa przetrwania

Konie zapewniają Kislevitom transport, siłę pociągową oraz mleko wykorzystywane do wyrobu kumysu. W ostateczności dostarczają także mięsa i skór. Na rozległym stepie posiadanie sprawnego wierzchowca decyduje o możliwości przemieszczania się, utrzymania stada i ucieczki przed zagrożeniem.

Jazdy konnej uczy się od dzieciństwa. Umiejętności te pozwalają później służyć w pułkach i reprezentować rodzinną miejscowość. Silną więź człowieka z koniem Kislevici opisują niekiedy w kategoriach duchowych.

Krug i odpowiedzialność za wspólnotę

Krug oznacza krąg, ale jego znaczenie wykracza poza kształt. W kislevickim rozumieniu świata ziemia, niebo i ludzkie życie podlegają powracającemu cyklowi. Dotarcie do punktu wyjścia oznacza zamknięcie własnego kręgu.

Tym samym słowem określa się wojowników siedzących wokół ogniska oraz wspólnotę, do której należą. Członkowie krugu są równymi sobie braćmi i odpowiadają jeden za drugiego. To wyobrażenie łączy codzienną solidarność z przekonaniem o miejscu człowieka w porządku świata.

Wróżby z chmur

Według stepowej tradycji także chmury krążą po niebie, a ich kształty mogą zawierać znaki przyszłości zesłane przez boga Daża. Obserwowanie nieba staje się zatem formą odczytywania przeznaczenia.

Jedno z wierzeń mówi, że ponowne ujrzenie tej samej chmury oznacza zamknięcie kręgu własnego życia. Opowieści o ludziach, którzy uznali taki znak za wezwanie do ostatniej podróży, opisują samotne wyprawy przez step, kończące się śmiercią konia i jeźdźca. Znajdowane na pustkowiach kości tłumaczy się niekiedy właśnie takim dopełnieniem krugu.

Władza cara i niezależność lokalnych wspólnot

Kislev jest dziedziczną monarchią autokratyczną. Car lub caryca przedstawia się jako potomek Miski, pierwszej władczyni zjednoczonych Gospodarów, oraz jako polityczny i duchowy zwierzchnik kraju. Monarcha może wydawać edykty, ustanawiać prawa, dowodzić armiami i żądać lojalności poddanych.

Absolutna władza korony jest jednak znacznie pełniejsza w teorii niż w codziennym życiu. Wielkie odległości między osadami utrudniają nadzór, a lokalne społeczności przywykły do samodzielności. Uznają zwierzchnictwo carycy, lecz niekoniecznie zakładają, że dwór powinien rozstrzygać każdą ich sprawę.

Dmirov Irinasyn, strażnik zbrojowni w Nekoltrze, dobrze ilustruje tę zależność: nawet uznanie nieograniczonego autorytetu carycy nie zastępuje miejscowej zgody bojara.

Najważniejszym sprawdzianem rządzących pozostaje obrona. Poddani mogą zaakceptować dodatkowe podatki, jeśli dzięki nim armia będzie skuteczniejsza. Zarazem nadmierne obciążenia wywołują niezadowolenie, które osłabia wojowników i zmusza szlachtę do ustępstw. Zagrożenie zewnętrzne skłania więc zwaśnionych możnych do współpracy.

Drużbiny i bojarzy

Wśród licznych kislevickich tytułów szczególne znaczenie mają drużbiny i bojarzy. Drużbina to niższa godność szlachecka, zwykle związana z przywództwem osady. Tradycyjnie jest dziedziczna, lecz Katarin wykorzystuje ją również do nagradzania osób publicznie wspierających jej władzę.

Bojarzy stoją wyżej w hierarchii. Mogą skupiać pod swoim zwierzchnictwem kilka osad oraz podporządkowanych im przedstawicieli niższej szlachty. W rozległym, słabo scentralizowanym kraju ich rzeczywiste wpływy często przewyższają znaczenie wynikające z formalnej rangi.

Atamani i stanice

Na poziomie lokalnym stanice zazwyczaj prowadzą atamani. Rozstrzygają spory, egzekwują prawo i wyznaczają zadania wspólnoty. Odległość od wyższych urzędników daje im szeroką swobodę, ale nie oznacza, że wszyscy stają się tyranami. Przeciwwagę mogą stanowić kapłani, mądre kobiety oraz rotmistrz, jeśli dowodzenie miejscową rotą nie należy do samego atamana.

Katarin utrzymuje, że każdy ataman obejmuje urząd z jej nominacji. W praktyce dwór często jedynie zatwierdza osobę wyłonioną miejscowym zwyczajem. Caryca świadomie buduje jednak formalność, którą z czasem chciałaby przekształcić w rzeczywistą kontrolę nad obsadzaniem stanowisk.

Sposób wyboru atamana zależy od tradycji osady:

  • W wielu stanicach gospodarskich urząd pozostaje w rodzinie szlacheckiej. Dziedziczenie w linii matki jest częste, choć atamanki stanowią około jednej czwartej osób sprawujących tę funkcję.
  • W osadach ungolskich, gdzie podbój zniszczył dawną warstwę przywódczą, nowego atamana często wybiera wspólnota.
  • Na pograniczu pierwszeństwo może otrzymać najlepszy dowódca wojenny, zwykle dotychczasowy rotmistrz. Niekiedy rezygnuje on potem z bezpośredniego dowodzenia rotą, aby zajmować się sprawami całej osady.
  • Niektóre społeczności zachowują próby i rywalizację kandydatów: pojedynki, zapasy z niedźwiedziem ku czci Ursuna, a nawet konkurs śpiewu. O odosobnionych osadach krążą opowieści o walkach na śmierć.

Stanica na południowym zachodzie, która wybiera przywódcę przez śpiew, nie pamięta już pochodzenia tego zwyczaju. Jej mieszkańcy nie chcą jednak ryzykować gniewu duchów, zwłaszcza że dopisuje im szczęście, a Wiosenna Jazda ominęła ich osadę.

Mroźny Dwór Katarin

Centrum władzy znajduje się w lodowym pałacu w mieście Kislev. Magicznie uformowane ściany, stropy i posadzki utrzymuje moc Katarin. Mieszczanin Boroda Natalyasyn postrzega dwór jako lodowe serce kraju, które spaja go wobec zewnętrznych zagrożeń.

Katarin częściej kieruje państwem przez agentów i generałów niż przez osobiste przewodzenie wyprawom, charakterystyczne dla części jej poprzedników. Jest surowa, ale dąży do wzmocnienia królestwa. Jednym z jej najważniejszych przedsięwzięć pozostaje skupienie prawa i administracji w rękach korony.

Caryca ogłosiła się jedynym źródłem prawa i sprawiedliwości. Bez jej upoważnienia lub zgody jej przedstawicieli nie wolno samodzielnie ustanawiać ani egzekwować praw. Narzędziem tej polityki są Chekiści, tajna policja tropiąca naruszenia i nadużycia.

Chekistom przypisuje się bezwzględną lojalność oraz skuteczność. Ich działania obejmują aresztowania i tortury, którym mogą zostać poddani również niewinni. Jednocześnie w kislevickim obrazie tej formacji utrzymuje się przekonanie, że nie doprowadza ona do skazania i stracenia niewłaściwej osoby.

Etykieta na lodowym dworze

Porządku przy carycy pilnują strażnicy pałacowi, cenieni za umiejętności bojowe i niezwykłą wytrzymałość. Katarin utrzymuje zasady proste, aby ich przestrzeganie było możliwe bez znajomości rozbudowanego ceremoniału. Wszystkie podporządkowują przestrzeń obecności władczyni:

  • Nie wolno odwracać się do niej plecami. Po spotkaniu Katarin zwykle wychodzi pierwsza, co pozwala pozostałym opuścić salę bez naruszenia tej reguły.
  • W jej obecności należy stać. Wyjątki dotyczą wybranych cenionych lub wpływowych osób, którym stan ciała utrudnia długie stanie; jeśli mogą, nadal wstają na powitanie.
  • Nikt nie powinien znajdować się za carycą. Gdy siedzi, wszyscy mają pozostawać w jej polu widzenia. Przed zajęciem tronu daje dworzanom chwilę na odpowiednie ustawienie się.
  • Głowa poddanego nie może znajdować się wyżej niż głowa władczyni. Pomagają w tym jej wzrost i podwyższenie tronu, lecz przy wejściu i wyjściu konieczny jest ukłon.
  • Osoby poniżej rangi bojara nie mogą zwracać się do niej bezpośrednio. Bojarzy przemawiają po zaproszeniu, choć Katarin dopuszcza wyjątki zależnie od okoliczności lub własnej woli.
  • Osobiści ochroniarze nie podlegają tym ograniczeniom. Wchodzą przed carycą, sprawdzają pomieszczenie i uprzedzają dworzan o jej przybyciu.

Bogowie, duchy i kobiece tradycje magii

Religia Kislevu łączy kulty przyniesione ze wschodnich stepów, miejscowe wierzenia oraz wpływy Imperium. W jej rodowodzie pojawiają się tradycje różnych ludów północnych, w tym Dolganów i Khazagów. W codziennym życiu wielkie bóstwa współistnieją z duchami krajobrazu i lokalnymi przesądami.

Najbardziej rozpoznawalni bogowie to Ursun, Daż i Tor. Ważne miejsce zajmuje również Salyak, postrzegana jako kislevicki odpowiednik bogini Shallya. Na południu królestwa silniejsze są wpływy kultów Ulryka i Taala.

Ursun, Daż i Tor

  • Ursun, występujący także pod imieniem Ursen, jest bogiem niedźwiedzi, siły i wojny. Pozostawał głównym bóstwem Gospodarów jeszcze w ich wschodniej ojczyźnie i uchodzi za najbardziej czczonego boga Kislevu.
  • Daż (Dazh) wiąże się z ogniem, paleniskiem i bezpieczeństwem domowego życia. Jego kult należy do najbardziej uporządkowanych w kislevickim panteonie.
  • Tor jest związany z piorunami i grzmotem. Jego kult koncentruje się na potędze tych zjawisk, a sam bóg pozostaje mniej znany niż Ursun i Daż.

Kulty imperialne rozprzestrzeniają się przez handel i kontakty religijne. Niewyraźna granica między oboma państwami sprzyja przenikaniu obyczajów, a domeny Ulryka i Taala odpowiadają doświadczeniom ludzi żyjących w surowej krainie. Choć bogowie ci nie przewyższają popularnością Ursuna czy Tora, ich wyznawcy mają znaczenie polityczne i kulturowe.

Kislevicka pobożność nie wyklucza nieufności wobec samego losu. Kapłan Ursuna Borya Bearfinder podkreśla, że uznanie wielkości bogów nie zwalnia człowieka z odpowiedzialności za własne przetrwanie.

Mądre kobiety i pamięć Ungołów

Mądre kobiety wywodzą się ze starej ungolskiej tradycji magii. Przechowują ustną historię plemion, pośredniczą w kontaktach z duchami stepu i strzegą wspólnot przed wpływem Chaosu. Ich autorytet sięga również osad gospodarskich.

Nie zawsze są lubiane. W północnym Kislevie plemienna pamięć obejmuje przede wszystkim dawne klęski, skażone miejsca i starcia ze sługami Mrocznych Bogów. Rady mądrych kobiet często sprowadzają się więc do zakazów, które przeszkadzają w pozornie rozsądnych przedsięwzięciach.

Żyzna dolina może być odradzana, ponieważ działał w niej kult przyzywający demony. Wyprawa handlowa wymaga zaś rytuału, bez którego mogłyby przebudzić się duchy kurgańskich napastników. Wiedza tych kobiet pozwala dostrzec zagrożenie tam, gdzie inni widzą jedynie dogodną ziemię lub możliwość zarobku.

Lodowe Czarownice i Starożytna Wdowa

Starożytna Wdowa, nazywana również Pradawną Wdową, Kislevem lub Ziemią, jest duchem związanym z samą krainą. W podaniu o Misce to ona przekazała pierwszej władczyni Gospodarów moc zimy. Wiedźmy Hag służą Wdowie, rozmawiają z duchami i potrafią rzucać klątwy.

Lodowe Czarownice władają natomiast Magią Lodu, określaną także jako Lore of Ice. Ich tradycja wiąże się z potomkiniami pierwszej chan-królowej oraz z bractwem utworzonym przez dawne władczynie ponad tysiąc lat temu. Strzegą magicznej potęgi przepływającej przez Kislev.

Bractwo działa wspólnie i przez stulecia zdobywało wpływ na niemal wszystkie dziedziny życia. Wspiera przychylne sobie nauki i praktyki, a ogranicza konkurencyjne filozofie oraz rodzaje magii. Monitoruje również kulty religijne, nie chcąc dopuścić, aby jedna wiara osiągnęła przewagę zagrażającą istnieniu czarownic.

Obrona państwa służy zatem także zachowaniu źródła ich mocy. Najpotężniejszą przedstawicielką Magii Lodu jest Katarin, której zdolności wywodzą się z samej kislevickiej ziemi.

Wielka Ortodoksja i różnice między wersjami świata

Wielką Ortodoksję założył Borys Bokha w 2498 IC. Jest ona zorganizowaną religią państwową, nadzorującą kulty Ursuna, Daża, Tora i innych bogów. W przedstawieniu Kislevu związanym z tą instytucją jej zwierzchnikiem jest Najwyższy Patriarcha Kostaltyn.

Borys obawiał się, że nieformalne obrzędy odprawiane przez mądre kobiety i czarownice w odległych wsiach oraz lasach ułatwiają ukrywanie kultów Chaosu. Ortodoksja miała podporządkować praktyki religijne uporządkowanej kontroli. Państwowe kulty z południa, takie jak kult Sigmara, mogły stanowić wzorzec tego rozwiązania.

Wielka Ortodoksja nie istnieje jeszcze w okresie przedstawianym przez Warhammer: The Old World. Kostaltyn został stworzony przez Games Workshop, konkretnie przez pisarza Andy’ego Troke’a, na potrzeby Total War: Warhammer III. To rozróżnienie jest ważne przy zestawianiu religii Kislevu w różnych odsłonach świata.

Armia Kislevu: szybkość, łuki i uderzenie kawalerii

Wojskowość Kislevu odpowiada warunkom kraju, w którym niewielka liczba ludzi musi osłaniać ogromne przestrzenie. Zamiast opierać obronę wyłącznie na przewadze liczebnej, Ungołowie i Gospodarowie wykorzystują mobilność, umiejętności jeździeckie oraz łucznictwo.

Stałym zagrożeniem są Kyazak, czyli banici lub najeźdźcy. Atakują osady i karawany przede wszystkim na północ od Lynsk, choć niektóre grupy przekraczają rzekę. Nie utrzymują się z upraw ani hodowli, lecz zdobywają żywność i bogactwo przemocą. Rozległość stepów utrudnia ich całkowite wyplenienie.

Wśród wrogich grup znajdują się również północne plemiona ungolskie, wobec których Kislevici żywią szczególną niechęć. Nie oznacza to wrogości do wszystkich Ungołów: inni przedstawiciele tego ludu stanowią ważną część własnych sił królestwa.

Od obrony stanicy do wielkiej armii

Małe najazdy zwalcza się przez ciągłe nękanie napastników. Konni łucznicy uderzają, wycofują się i ponawiają atak, aż przeciwnik zostaje osłabiony lub zmuszony do odwrotu. Taktyka ta pozwala rekompensować niedostatek ludzi.

Na bardziej osiadłym południu szlachta zbiera roty Skrzydlatych Ułanów. Rota jest miejscowym oddziałem lub szwadronem, który może odeprzeć większą bandę. Gdy silny wódz Norsów bądź Kurganów jednoczy kilka plemion i prowadzi pełną inwazję, roty łączą się w pułki, określane także jako pulki.

Zgromadzona armia stara się przechwycić najeźdźców i atakować z różnych kierunków. Celem jest rozbicie ich spójności, obniżenie morale i doprowadzenie do ucieczki, zanim przeciwnik wykorzysta swoją liczebność.

Dodatkową osłonę stanowią forty przy południowych wylotach Wysokiej Przełęczy, czyli High Pass, oraz Black Blood Pass. Załogi liczą zwykle kilkuset ludzi dowodzonych przez bojara odpowiedzialnego za pogranicze. Ich zadaniem jest przede wszystkim dostrzeżenie oznak nadchodzącej inwazji.

Piechota

  • Kossarzy tworzą trzon stałej piechoty carycy. Wywodzą się z ungolskiego plemienia najemników, które walczyło po stronie Gospodarów przeciw innym Ungołom. Łączyli użycie łuku i topora, a następnie przekazali tę metodę Gospodarom. Późniejsze oddziały skupiają żołnierzy obu ludów.
  • Gwardia Kremla, znana również jako Gwardia Pałacowa Bokha lub Gwardia Carska, strzeże Pałacu Zimowego. Rekrutuje się spośród największych Kossarów. Jej ciężko opancerzeni wojownicy posługują się potężnymi dwuręcznymi berdyszami.
  • Streltsi są elitarną formacją korzystającą z broni czarnoprochowej i halabard. Podobnie jak Kossarzy łączą walkę na dystans ze starciem bezpośrednim.
  • Lodowa Gwardia składa się z wojowniczek sprawnych zarówno w strzelaniu z łuku, jak i w użyciu broni białej. Wyróżnia ją możliwość korzystania z magicznych sił żywiołów Kislevu.

Kawaleria

  • Konni łucznicy Ungołów są oddziałami pomocniczymi rekrutowanymi z północnych plemion. Należą do najszybszych kawalerzystów Starego Świata, choć ustępują regularnym formacjom pod względem dyscypliny. Od dzieciństwa uczą się ostrzeliwać przeciwnika, okrążać go i unikać bezpośredniego związania walką.
  • Skrzydlaci Ułani wywodzą się z tradycji gospodarskiej i stanowią większość kislevickiej kawalerii. Walczą w rotach, a ich opancerzenie i sposób działania plasują ich między lekkimi ungolskimi łucznikami a cięższym Legionem Gryfonów.
  • Legion Gryfonów skupia elitę Skrzydlatych Ułanów. Jego członkowie służą również poza ojczyzną, lecz zachowują lojalność wobec Kislevu i carycy. Wyposażeniem, wyszkoleniem oraz liczebnością Legion może odpowiadać całemu imperialnemu bractwu rycerskiemu.

Tileański najemnik Enzo Marcoclio, który zetknął się z Legionem Gryfonów podczas jego wyprawy po żołd na Pustkowia, podkreślał naturalność kislevickiej jazdy konnej. W jego opisie wojownicy sprawiali wrażenie ludzi niemal nierozłącznych ze swoimi wierzchowcami.

Dowódcy i magiczne wsparcie

Bojarzy pełnią także funkcję oficerów średniego szczebla. Są to doświadczeni, zdeterminowani dowódcy, którym powierza się prowadzenie oddziałów przeciwko najeźdźcom.

Na polu bitwy mogą im towarzyszyć Lodowe Czarownice oraz Wiedźmy Hag. Pierwsze wykorzystują moc zimy, drugie odwołują się do duchów i klątw Starożytnej Wdowy. Ich odmienny rodowód odpowiada różnym tradycjom magicznym obecnym w królestwie.

Przed carami: starsze rasy i dawne ludy

Historia ziem Kislevu sprzed XV wieku IC pozostaje niepełna. Imperialni i krasnoludzcy kupcy, kapłani oraz odkrywcy zostawili zapiski o handlu i próbach nawracania miejscowych plemion, lecz wiele dokumentów zaginęło, zostało zniszczonych albo przeinaczonych.

Scytyjskie kurhany, mokradła, jaskinie i ruiny elfickich oraz krasnoludzkich osad skrywają ślady dawniejszych epok. Część pozostałości zarosła i stała się niewidoczna dla przypadkowego podróżnika. Nie wszystkie tajemnice muszą ujrzeć światło dzienne: ujawnienie niektórych mogłoby wywołać poważne konflikty.

Kislevicka chronologia posługuje się kalendarzem gospodarskim, obok którego występują daty imperialne oznaczane skrótem IC. Najstarsze datowania są przybliżone, a tradycja przypisywania władcom bitew pasujących do ich charakteru dodatkowo komplikuje odtwarzanie wydarzeń.

Elfowie, krasnoludy i pierwsi osadnicy

  • Około −5000 roku kalendarza gospodarskiego, czyli −3476 IC: elficka kolonizacja dociera do okolic późniejszego Erengradu. Placówka wyznacza najdalszy zasięg ekspansji Elfów na północ i wschód.
  • Około −3800 roku, czyli −2276 IC: połączone armie z Karak Vlag i Karak Ungor wypierają Elfy z ujścia Lynsk oraz południowego wybrzeża Morza Szponów.
  • Około −3000 roku, czyli −1476 IC: ataki zielonoskórych zmuszają krasnoludy do opuszczenia osad nad Lynsk i Urskoy.
  • W −2067 roku, czyli −543 IC: goblińskie plemiona osiedlają się w lasach między Lynsk a górnym Talabec.
  • Około −1828 roku, czyli −304 IC: plemię Thurini przemieszcza się ze wschodniej strony Gór Krawędzi Świata wzdłuż Lynsk ku południowo-wschodnim brzegom Morza Szponów.
  • Około −1600 roku, czyli −76 IC: ziemie na północ od Urskoy zamieszkują Ropsmeni i Ungołowie. Poza pogranicznymi najazdami i sporadycznymi starciami utrzymują względny pokój z sąsiadującymi Teutogenami.

Ungołowie i Ropsmeni w epoce Sigmara

Przed przybyciem Gospodarów na stepach żyły liczne plemiona ungolskich koczowników, w tym Kozacy i Hunowie. Przynależność wojowniczych Scytów do tej samej grupy nie jest pewna. Nie wiadomo też, kiedy dokładnie Ungołowie dotarli do tej krainy: nie pozostawili własnych pisemnych świadectw z najdawniejszego okresu.

Ich obecność w czasach Sigmara potwierdzają natomiast imperialne kroniki. Kilka tysięcy ungolskich jeźdźców wspierało jego wojny z zielonoskórymi na wschodzie. Wspólna walka na Przełęczy Czarnego Ognia umocniła pokój między nimi a ludźmi przyszłego Imperium.

Powstanie Imperium w 1 IC odpowiada w gospodarskiej chronologii rokowi −1524. Sigmar wypędził wówczas Norsów z wybrzeży Nordlandu i Morza Szponów. Część uciekinierów została przez Ungołów zepchnięta dalej na północ, ku późniejszej Norsce.

Wśród przemieszczających się ludów byli Ropsmeni, którzy osiedlili się u ujścia Lynsk i założyli królestwo Norvardu. Niechęć między nimi a Ungołami miała prowadzić do kolejnych wojen. Oba ludy potrafiły jednak stawić opór imperialnym próbom rozszerzania granic, przez co zachodni sąsiad zdobył na tych terenach tylko nieliczne ziemie.

Miska i narodziny carskiego królestwa

Ucieczka Gospodarów ze wschodnich stepów

Gospodarowie byli potężnym ludem koczowniczym ze wschodu, wywodzącym swoje pochodzenie od dawnych Scytów. Ich życie zmieniło się, gdy ekspansja Chaosu przyniosła najazdy nieludzkich wrogów i bestii. Początkowo wspólnie z sąsiednimi Hungami oraz Kurganami opierali się Mrocznym Bogom, lecz kolejne ludy ulegały ich wpływowi.

Gospodarowie trwali przy własnych bóstwach. Pomocy udzielał im Ursun, jednak nawet potęga boga niedźwiedzi nie odwróciła stopniowego pogarszania się sytuacji. W gospodarskiej chronologii nasilający się nacisk północnych plemion i przesuwanie Gospodarów na zachód przypadają około roku −45, czyli 1479 IC.

Według podania Starożytna Wdowa przemówiła do gospodarskiej szamanki i kapłanki. Obiecała jej moc w zamian za doprowadzenie ludu do mroźnej krainy na zachodzie, gdzie sama była uwięziona z woli Mrocznych Bogów.

Obdarzona magią zimy kobieta zjednoczyła rozproszone klany i objęła nad nimi władzę jako pierwsza chan-królowa. Zapamiętano ją jako Miskę Rzeźniczkę. Pod jej przywództwem Gospodarowie opuścili zagrożoną ojczyznę, przemierzając Bezkresny Step wśród wojen i strat.

Około 1494 IC, czyli roku −30 według kalendarza gospodarskiego, Miska przeprowadziła lud przez Wysoką Przełęcz. Po przekroczeniu Gór Krawędzi Świata zobaczyła śnieżną równinę przenikniętą lodową mocą. W legendzie jej zamarznięte łzy oznaczają rozpoznanie ziemi, która miała zapewnić Gospodarom ocalenie.

Podbój Ungołów i upadek Ropsmenów

Nowa ojczyzna nie była pusta. Od wieków zamieszkiwali ją Ungołowie, którzy bronili tych ziem przed zielonoskórymi i zawarli pokój z ludźmi Sigmara. Porozumienie z Imperium nie obejmowało jednak przybyszów prowadzonych przez Miskę.

Gospodarskiej ekspansji nie zdołali zatrzymać ani Ungołowie, ani imperialni Udosowie i Ostagoci. Przybysze dysponowali bogactwem, znakomitą jazdą oraz zdolnościami dowódczymi i magicznymi chan-królowej. Ich jeźdźcy przewyższali w walce konnej nawet doświadczonych Ungołów.

Etap określany jako Wielki Podbój Kislevu obejmuje lata 1497–1524 IC, choć wejście Gospodarów przez przełęcz datuje się wcześniej, a ostateczne zajęcie Norvardu nastąpiło później. Miska rozpraszała ungolskie plemiona, aż dotarła pod Praag. Jej lodowe zaklęcia zniszczyły mury miasta, zmuszając pokonanych do odwrotu na zachód.

Ungołowie skierowali się następnie na północny zachód, ku ziemiom Ropsmenów i Norvardowi. Upadek Praag przekreślił wcześniejsze układy między tymi ludami. W 1497 IC, czyli roku −27 kalendarza gospodarskiego, armia Hethisa Chaqa pokonała wojska króla Weirana na klifach nad Morzem Szponów.

Weiran zginął, Ropsmeni zostali rozproszeni, a Ungołowie zajęli ich ziemie i wchłonęli ocalałych. Dalsza ekspansja Gospodarów dopełniła rozpadu dawnego porządku tych obszarów.

Shoika, stolica i zdobycie Norvardu

W 1524 IC, uznawanym za pierwszy rok kalendarza gospodarskiego, chan-księżniczka Shoika rozpoczęła budowę wielkiej stolicy: Kislevu. Przyjęła tytuł carycy, podkreślając swoje panowanie nad ziemiami na północ od Urskoy.

W 1527 IC, umieszczanym w chronologii jako gospodarski rok 3, Gospodarowie zdobyli Norvard, największą osadę Ungołów. Przemianowali miasto na Erengrad. Wydarzenie to zamknęło zasadniczy podbój terenów na północ od Urskoy i utrwaliło podstawy carskiego państwa.

Wielka Wojna z Chaosem i odsiecz Magnusa

Asavar Kul przekracza granice

Przed wielką inwazją car Aleksiej Romanov, znany również jako Alexis Romanoff, miał za sobą dwadzieścia lat rządów uznawanych za sprawiedliwe. Kislevickie armie chroniły mieszkańców przed coraz częstszymi najazdami północy, lecz ich rozmiary stopniowo rosły.

Ungolscy szamani i wiedźmy Hag dostrzegali na północy narastające skupienie złowrogiej energii. Silne zimne wiatry i magiczne znaki zwiastowały znacznie większą katastrofę niż zwykły rajd.

Zimą 2301 IC kurgański wódz Asavar Kul z plemienia Kul poprowadził Wojowników Chaosu ku sercu królestwa i przyjął tytuł Everchosen. Północne ludy opisywały nadchodzące wydarzenia jako Wielką Rzeź, Wezwanie Boga lub Nadejście Burzy. Na południu utrwaliła się nazwa Wielkiej Wojny z Chaosem.

Na wezwanie cara odpowiedział elektor Ostlandu. Połączone siły kislevickie i imperialne starły się z najeźdźcami na północ od Praag, między Murmagradem a Chazaskiem. Nie doceniły jednak liczebności przeciwnika: zostały otoczone i zniszczone.

Horda posuwała się wzdłuż zachodnich podnóży Gór Krawędzi Świata. Rozbiła obrońców ostatniego sprawnego mostu na Lynsk i usunęła przeszkodę osłaniającą Praag. Bolgasgrad oraz inne osady nadrzeczne opuszczono, a floty Chaosu na Morzu Szponów atakowały statki handlowe.

Dlaczego upadło Praag?

Praag złamały długie oblężenie i głód, mimo że jego obrońcy odpierali kolejne szturmy. Przez wiosnę i lato wojska Kula bezskutecznie próbowały sforsować mury. Kislevici odpowiadali odwagą oraz skutecznym ostrzałem z łuków.

Zniszczenie okolicznych gospodarstw odcięło miasto od żywności. Kiedy nadeszła zima, mieszkańcy nie byli w stanie wyżywić licznej ludności. Mróz zabijał wprawdzie więcej napastników niż obrońców, ale wyczerpana załoga nie potrafiła już utrzymać murów.

Po zdobyciu miasta Chaos przekształcił je w żywy koszmar. Ludzkie ciała stapiały się z kamieniem, twarze pojawiały się w ścianach, kończyny w nawierzchni ulic, a filary wydawały głosy dawnych mieszkańców. Bastion Północy stał się trwałym obrazem skutków zwycięstwa Mrocznych Bogów.

Magnus jednoczy rozbite Imperium

Początkowo większość imperialnych elektorów nie chciała ruszyć na pomoc. Imperium osłabiały Epoka Trzech Cesarzy, nieurodzaje, choroby, mutacje i powstania podsycane przez ukryte kulty Chaosu. Wielu możnych uważało inwazję za zapowiedź nieuchronnego końca.

W Nuln szczególnie potężne wystąpienie zorganizował kult Magów. Jego czarnoksiężnicy Tzeentcha przyzywali demony i potwory. Nadzieję wiernym Sigmara przyniosła dwuwarkoczowa kometa.

Magnus Pobożny, pomniejszy szlachcic związany z Kościołem Sigmara, potraktował ją jako znak. Zjednoczył mieszkańców, wyzwolił Nuln i rozpoczął krucjatę przez Imperium. Dołączali do niego elektorowie oraz inni możni, przekonani jego przemowami albo obawiający się odmowy. Powstała największa armia w dotychczasowych dziejach państwa.

W Middenheim Magnus zabiegał o wsparcie Ar-Ulrica Kriestova. Gdy ten uznał go za oszusta, Magnus przeszedł przez Święty Płomień Ulryka, który miał odróżniać czystych od skażonych i prawdomównych od kłamców. Wyszedł bez obrażeń, zdobył poparcie Kriestova i powierzył mu dowodzenie kawalerią.

Ambasador Magnusa, Pieter Lazlo, przekonał również Teclisa, mistrza wiedzy z Tower of Hoeth, do udziału w wyprawie. Towarzyszyło mu dwóch innych potężnych czarodziejów. Gotowe siły ruszyły na północ.

Magnus wiedział, że cała armia nie dotrze do Praag dostatecznie szybko. Wysłał więc przodem kawalerię Kriestova, obejmującą imperialnych rycerzy i kislevickich Skrzydlatych Ułanów. Sam prowadził pozostałe wojska przez Talabheim ku stolicy Kislevu.

Jeźdźcy dotarli w okolice Praag w czasie jego upadku, lecz nie uratowali miasta. Później zaatakowali tylną straż odchodzącej hordy i zniszczyli ją bez wiedzy Asavara Kula.

Bitwa o Kislev wiosną 2302 IC

Po katastrofie Praag do obrony stolicy wyruszyło kilkuset krasnoludów z Karaz-a-Karak. Magnus, nieświadomy pełnego rozmiaru wydarzeń na północy, zamierzał uzupełnić w Kislevie zapasy przed dalszym marszem. Zastał jednak miasto już oblężone.

Widząc Kislevitów i krasnoludy walczących o utrzymanie stolicy, natychmiast uderzył na tyły najeźdźców. Zaskoczenie oraz magia Teclisa zachwiały liniami Chaosu. Asavar Kul zebrał jednak najlepszych wojowników i wykorzystał przewagę liczebną, by otoczyć armię odsieczy.

Magnus został zmuszony do obrony. Trzystu krasnoludów wyszło z miasta, próbując przebić się do jego sił, ale wyprawa zakończyła się porażką. Do stolicy wróciła tylko połowa.

Przełom nastąpił, gdy na północnym Wzgórzu Bohaterów pojawiła się kawaleria wcześniej wysłana do Praag. Jej szarża uderzyła w hordę, dając Magnusowi możliwość ponowienia natarcia. Jednocześnie otwarto bramy miasta, a Kislevici i krasnoludy zaatakowali z kolejnego kierunku.

Uderzenie z trzech stron rozbiło armię Chaosu. Najeźdźcy rzucili się do odwrotu, a Kislevici ścigali tych, którzy spustoszyli ich ojczyznę. Ocalałe resztki hordy uciekły na północ, gdzie spotkała je kara za zawiedzenie Mrocznych Bogów. Ciała Asavara Kula nigdy nie znaleziono.

Wielką Wojnę i zwycięstwo pod Kislevem gospodarska chronologia ujmuje pod rokiem 778, odpowiadającym 2302 IC.

Od powojennej ruiny do odrodzenia pod rządami Bokhów

Kattarin Krwawa i carewicz Paweł

Zwycięstwo nie przywróciło królestwu dawnej siły. Miasta leżały w gruzach, ludność została zdziesiątkowana, a opuszczone obszary zajęły potwory. Przez ponad sto lat kolejni władcy nie mieli dostatecznej władzy, bogactwa lub determinacji, aby odbudować państwo.

Jeszcze większą katastrofę przyniosły rządy Kattarin Krwawej, nazywanej również Katarzyną Krwawą. Caryca stała się wampirem i potajemnie mordowała mieszkańców miasta Kislev. Jej długie panowanie datuje się na lata 2309–2465 IC, czyli 785–941 kalendarza gospodarskiego.

Terror zakończył jej syn, carewicz Paweł. Zadał matce śmiertelny cios i zamknął jej ciało w bryle lodu, w której pozostaje uwięzione w tej opowieści. Sam również nie zdołał usunąć następstw wyniszczenia kraju.

Władimir i Borys Bokha

Odrodzenie państwa wiąże się z rodem Bokha i przełomem lat 2491–2492 IC. Władimir Bokha, występujący również jako Vladimir Bokha, podjął systematyczne działania przeciw zagrożeniom w Kraju Trolli, Północnym Obwodzie i wschodnich lasach. Był pierwszym ze swojego rodu, który osobiście chwycił za broń, aby przywracać bezpieczeństwo mieszkańcom.

Zginął w walce z goblinami na wschód od Kislevu, w pobliżu Gór Krawędzi Świata. Chronologia przypisuje jego śmierć i objęcie tronu przez syna do roku 968 kalendarza gospodarskiego, czyli 2492 IC.

Borys Bokha, znany także jako Boris Bokha, kontynuował dzieło ojca. Jego narodzinom miało towarzyszyć wycie Krwawego Serca, uznawane za pomyślny znak dla wojownika. Wiedźmy i mądre kobiety przepowiadały mu ciężką walkę oraz śmierć w obronie królestwa.

Nowy car przeznaczał rodzinne skarby na najemników pomagających szkolić armię, odbudowę mostów, dróg i miast oraz sprowadzanie z Imperium czarnego prochu i inżynierów. Wydatki niemal zrujnowały jego rodzinę i kilka innych rodów szlacheckich, lecz umożliwiły odzyskiwanie terenów opanowanych przez gobliny, trolle i bestie.

W 2493 IC, czyli roku 969 kalendarza gospodarskiego, Borys rozbił wielką armię Bestii pod Praag. Skala zwycięstwa przyniosła mu przydomek Czerwonego oraz miano Radii Bokha, oznaczające Bokhę Czerwonego.

Próba Ursuna i niedźwiedź Urskin

Borys wspierał odrodzenie kultu Ursuna, osłabionego przez rosnące wpływy Ulryka, Taala i innych bogów. Aby zostać kapłanem boga niedźwiedzi, musiał przejść próbę oswojenia dzikiego zwierzęcia.

Zniknął na osiemnaście dni. Gdy zaczęto już przygotowywać koronację jego małej córki Katarin, dziewiętnastego dnia poszukiwacze odnaleźli nieprzytomnego cara. Strzegł go ogromny niedźwiedź, a wokół leżały ciała ponad dwudziestu czterech wilków. Zwierzę nie pozwalało nikomu podejść, dopóki następnego dnia Borys nie odzyskał świadomości.

Według opowieści car napotkał niedźwiedzia cztery dni przed odnalezieniem. Uznał jego niezwykłą siłę za znak Ursuna i podjął walkę gołymi rękami. Starcie trwało cały dzień, ale żaden z przeciwników nie zdołał pokonać drugiego.

Zapach krwi przyciągnął watahę wilków. Borys pomógł niedźwiedziowi odpierać atak, zadając napastnikom ciosy i zrywając ich z grzbietu zwierzęcia. Sam odniósł ciężkie rany i upadł. Wówczas niedźwiedź stanął nad nim, broniąc dawnego przeciwnika przed wspólnym wrogiem.

Zwierzę wróciło z carem do Kislevu i otrzymało imię Urskin, czyli niedźwiedzi brat. Odtąd Borys dosiadał go podczas bitew. Towarzysz stał się symbolem przychylności Ursuna, a zarazem groźnym wojownikiem.

Powrót z Urskinem przypada na 2497 IC, czyli rok 973 kalendarza gospodarskiego. Borys został wtedy pierwszym od ponad czterystu lat arcykapłanem Ursuna i przyjął tytuł Borysa Ursusa.

Śmierć Czerwonego Borysa

W 2517 IC, czyli gospodarskim roku 993, Borys prowadził jeźdźców na północ od Lynsk, ku Krajowi Trolli. Przy nienazwanej przeprawie przez rzekę zaatakował kurgańską armię Hetzara Feydaja. Wdarł się głęboko w jej szeregi, lecz został otoczony i odcięty od własnych ludzi.

Car i Urskin walczyli dalej, ale przewaga przeciwnika okazała się zbyt duża. Niedźwiedź zdołał wyrwać się z okrążenia i wynieść władcę do jego armii. Odniesione rany były jednak śmiertelne.

Dopiero po zwycięstwie Kislevitów Borys zsunął się z grzbietu towarzysza i umarł na ziemi Oblastu. Urskin ryczał przez całą noc, po czym zniknął na północy. Legenda utrzymuje, że nadal poluje na sługi Chaosu, mszcząc śmierć swojego pana.

Katarin, Królowa Lodu

Po śmierci Borysa tron objęła jego dorosła córka Katarin, kontynuując linię władców wywodzących się od Miski. Jako Gospodarka łączy dynastyczne pochodzenie z niezwykłą władzą nad Magią Lodu.

Jej tytuł Królowej Lodu odnosi się do opanowania magii, powściągliwego majestatu i trudnej do odczytania natury. Moc przenika nawet jej ciało, nadając mu chłód i bladość. Wśród poddanych budzi przywiązanie, a wśród wrogów strach.

Niektórzy uważają ją za odrodzoną Miskę. Według jednej z opowieści w chwili objęcia przez nią tronu pałac Bokhów zyskał lodowe skrzydło długości pół mili. Zaledwie cztery lata później północ ponownie stanęła do wielkiej wojny.

Wiosenna Jazda i Burza Chaosu

W 2521 IC, czyli roku 997 kalendarza gospodarskiego, rozpoczął się okres nazywany Wiosenną Jazdą lub Wiosenną Pochodźbą. Hordy Archaona parły na południe, przekroczyły Lynsk i pokonały kilka połączonych armii carycy oraz Imperium.

W Kislevie walczyły również regimenty tileańskich najemników prowadzone przez generała Albertalliego z Luccini. Pod Krasicyno wspierały generała Paviana ze Stirlandu. Żołnierze Albertalliego utrzymali linię przez trzy godziny.

W 2522 IC, odpowiadającym gospodarskiemu rokowi 998, Archaon zjednoczył północne plemiona. Siły dowodzone przez Surthę Lenka i Aelfrica Cyenwulfa spustoszyły znaczną część północnego Kislevu. Była to największa inwazja od czasów Wielkiej Wojny z Chaosem.

Pod Mazhorodem bojar Kurkosk pokonał Lenka, a Albertalli poprowadził szarżę na linię Kurganów. Następnie tileański dowódca walczył pod Urszebią, występującą również pod nazwą Urzebya, wspólnie z wojskami Stirlandu, Talabeclandu i Królowej Lodu przeciw Aelfricowi Cyenwulfowi.

Albertalli i jego ludzie zginęli, powstrzymując przeciwnika dostatecznie długo, aby Katarin mogła rzucić zaklęcie rozstrzygające starcie. Cyenwulf został pokonany. Archaon kontynuował jednak marsz na południe i dopiero pod murami Middenheim doznał porażki z rąk obrońców Imperium. Tak kończy się ten wątek historii przedstawiony w opowieści o Burzy Chaosu.

Ulrika Magdova i Matka Ostankia

Córka bojara w powieściach Black Library

Ulrika Magdova jest córką kislevickiego bojara. Pojawia się w różnych powieściach Black Library, reprezentując Kislev także poza opowieściami skupionymi na carskim dworze i wielkich wojnach królestwa.

Strażniczka lasów, bagien i Oblastu

Matka Ostankia, nazywana także Matką Ostanką, przypomina postać z baśni służącej do przestrzegania dzieci przed nieposłuszeństwem. W fikcyjnym świecie Warhammera nie pozostaje jednak jedynie bohaterką ludowych opowieści. Jest potężną wiedźmą i strażniczką ojczystej ziemi.

Czerpie moc z lasów, bagien i obszarów Oblastu, których broni. W czasie wojny wspiera kislevickich wojowników i budzi grozę w napastnikach. Jej wrogość dosięga każdego, kto zagraża chronionej przez nią krainie.

Charakterystycznym narzędziem Matki Ostankii jest kocioł, wykorzystywany zarówno poza bitwą, jak i na polu walki. Może uwalniać duchy atakujące przeciwnika z dystansu. Dzięki pajęczym odnóżom przybiera też formę bojowego pojazdu, łączącego zadania artylerii z walką w zwarciu właściwą rydwanowi.

Autor

Weź na sesję darmowy PDF

Zapisz się na Niedzielny Rzut, a w mailu powitalnym dostaniesz lokację „Przewoźnik jeszcze żyje”: przeprawę promową z mapą, siedmioma postaciami i tabelami losowymi. Pasuje do każdego RPG fantasy.

Zapis potwierdzisz e-mailem, a PDF przyjdzie zaraz potem. Możesz wypisać się w każdej chwili. Polityka prywatności.

Opublikuj komentarz

Rzut Krytyczny

Wykorzystujemy ciasteczka do spersonalizowania treści i reklam, aby oferować funkcje społecznościowe i analizować ruch w naszej witrynie.

Informacje o tym, jak korzystasz z naszej witryny, udostępniamy partnerom społecznościowym, reklamowym i analitycznym. Partnerzy mogą połączyć te informacje z innymi danymi otrzymanymi od Ciebie lub uzyskanymi podczas korzystania z ich usług.

Informacja o tym, w jaki sposób Google przetwarza dane, znajdują się tutaj.